ذرت (Zea mays) یکی از مهمترین غلات گرمسیری و نیمه گرمسیری جهان است که نقش حیاتی در تأمین غذای انسان، خوراک دام و صنایع مختلف دارد. این محصول به دلیل ویژگیهای منحصر به فرد رشد و عملکرد بالا، در بسیاری از مناطق کشور به عنوان یک محصول استراتژیک کشاورزی شناخته...
ذرت (Zea mays) یکی از مهمترین غلات گرمسیری و نیمه گرمسیری جهان است که نقش حیاتی در تأمین غذای انسان، خوراک دام و صنایع مختلف دارد. این محصول به دلیل ویژگیهای منحصر به فرد رشد و عملکرد بالا، در بسیاری از مناطق کشور به عنوان یک محصول استراتژیک کشاورزی شناخته میشود.
مطالعات نشان میدهند که با رعایت دقیق شرایط محیطی، انتخاب رقم بهینه و اجرای روشهای علمی و عملی، عملکرد ذرت میتواند تا ۳۰ تا ۴۰ درصد نسبت به روشهای سنتی افزایش یابد.
در این مقاله به بررسی شرایط محیطی، انتخاب رقم، تهیه بستر، کاشت، داشت، آفات و بیماریها، کوددهی، کنترل علفهای هرز و برداشت ذرت میپردازیم.
ذرت گیاهی گرمسیری و نیمه گرمسیری است که برای رشد مطلوب به دمای بین ۲۱ تا ۳۲ درجه سانتیگراد نیاز دارد (حداقل ۳ تا ۴ ماه متوالی). جوانهزنی از حدود ۱۰ درجه آغاز میشود.
دمای نامناسب:
ذرت در مقایسه با بسیاری از غلات به آب بیشتری نیاز دارد. مراحل حساس به کمبود آب:
نکته: خاک باید دارای زهکشی مناسب باشد (رطوبت بیش از حد مضر است).
ذرت گیاهی روزکوتاه است. تراکم بالای بوتهها منجر به رقابت برای دریافت نور شده و میتواند عملکرد و کیفیت محصول را کاهش دهد.
| ویژگی | شرایط مطلوب |
|---|---|
| بافت خاک | عمیق، حاصلخیز، دارای زهکشی مناسب |
| pH | ۶ تا ۷ |
ذرت نسبت به شوری خاک نیمهحساس است. حتی سطوح پایین شوری میتواند موجب کاهش عملکرد شود، به ویژه در مراحل اولیه رشد (جوانهزنی و استقرار نهال).
در بسیاری از مناطق کشور، ذرت به عنوان کشت دوم، پیش از محصولات پاییزه (گندم یا کلزا) کشت میشود.
| نوع رقم | کاربرد |
|---|---|
| ارقام زودرس یا میانرس | برای کشت دوم (برداشت به موقع، فرصت کشت محصول بعدی) |
| ارقام دیررس | برای ذرت سیلویی |
| هیبریدهای میانرس یا دیررس | برای ذرت سیلویی |
کیفیت بذر مطلوب:
میزان بذر در هکتار:
| نوع | میزان بذر |
|---|---|
| ذرت دانهای | حدود ۲۵ کیلوگرم |
| ذرت علوفهای | حدود ۳۰ کیلوگرم |
نکته: ضدعفونی بذر با قارچکشهای مناسب پیش از کاشت توصیه میشود.
| مرحله | توضیحات |
|---|---|
| ساقهخردکن | در صورت وجود بقایای گیاهی با ساختار خشبی، ابتدا ساقهخردکن سپس شخم |
| زیرشکنی | در صورت وجود لایه متراکم، هر چهار سال یک بار تا عمق حدود ۵۵ سانتیمتر |
| عمق شخم | حداقل ۲۵ سانتیمتر |
| تسطیح زمین | با لولر در دو مرحله عمود بر هم برای آبیاری یکنواخت |
| پارامتر | مقدار |
|---|---|
| عمق کاشت | ۵ تا ۷ سانتیمتر |
| میزان بذر (ذرت دانهای) | ۱۵ تا ۲۰ کیلوگرم در هکتار |
| میزان بذر (ذرت علوفهای) | ۲۰ تا ۳۰ کیلوگرم در هکتار |
| فاصله بین ردیفها | ۵۰ تا ۷۵ سانتیمتر |
| فاصله بین بوتهها | ۲۰ تا ۲۵ سانتیمتر |
در مزارع کوچک با آبیاری غرقابی – به دلیل عدم رعایت فاصله مناسب، رقابت شدید و کاهش عملکرد و کیفیت
| شرایط | عمق کاشت |
|---|---|
| شرایط عادی | ۴ تا ۵ سانتیمتر |
| خاک سرد یا کشت زودهنگام | ۲.۵ تا ۴ سانتیمتر |
| خاک خشک یا تأخیر در کاشت | ۶.۵ تا ۷.۵ سانتیمتر |
شرط کاشت: دمای خاک به مدت سه روز متوالی به ۱۰ تا ۱۲ درجه سانتیگراد برسد.
| وضعیت تراکم | تأثیر |
|---|---|
| تراکم پایین | کاهش تعداد گیاهان، کاهش عملکرد |
| تراکم بالا | رقابت شدید برای آب، مواد غذایی و نور، ریزش برگهای پایینی، کاهش مدت فتوسنتز |
جمعبندی: تراکم باید متناسب با گروه رسیدگی رقم و شرایط اقلیمی منطقه تنظیم شود.
ذرت گیاهی آبدوست و بسیار حساس به خشکی است. تنش آبی در تمام مراحل رشد، به ویژه از دو هفته قبل تا دو هفته بعد از گلدهی، موجب کاهش شدید عملکرد میشود.
| آفت | خسارت | روش کنترل |
|---|---|---|
| ساقهخوار اروپایی ذرت (Ostrinia nubilalis) | سه نسل در سال، ایجاد دالان در ساقه، خسارت به بلال | زراعی: برداشت سریع، ساقهخردکن، شخم عمیق / شیمیایی: در صورت رسیدن به آستانه خسارت |
| برگخواران ذرت (Spodoptera spp) | تغذیه از پارانشیم برگ، توری شدن برگ | شیمیایی: پس از مشاهده خسارت روی ۲۵ بوته |
| کرمهای طوقه (Agrotis segetum) | تغذیه از طوقه نهالهای جوان، افتادن بوته | زراعی: حذف علف هرز / شیمیایی: در صورت مشاهده لارو روی ۳-۶٪ نهالها |
| زنجرکهای ذرت | ناقل بیماریهای ویروسی (کوتولگی زیر ذرت) | حذف علف هرز، سمپاشی با حشرهکش سیستمیک، ضدعفونی بذر |
| شتههای ذرت (Rhopalosiphum maidis) | معمولاً نیازی به مبارزه شیمیایی ندارد (وجود پارازیتها و شکارچیها) | در صورت طغیان، مبارزه شیمیایی |
| بیماری | خسارت | روش کنترل |
|---|---|---|
| سیاهک معمولی (Ustilago maydis) | گال روی ساقه، برگ و بلال (۴۰-۱۰۰٪ خسارت) | جمعآوری و سوزاندن گالها، پرهیز از مصرف ازت زیاد، بذر ضدعفونی، ارقام مقاوم |
| پوسیدگی فوزاریومی بلال (Fusarium moniliforme) | کاهش عملکرد، تولید توکسین، مرگ گیاهچه، پوسیدگی ریشه، ساقه و بلال | جمعآوری بقایا، مبارزه با آفات، بذر سالم و ضدعفونی، تراکم مناسب، ارقام مقاوم |
| ویروس کوتولگی زیر ذرت (MRDV) | کوتولگی شدید، ضخامت غیرعادی ساقه، خشک شدن بوته | مبارزه با ناقل (زنجرک)، ضدعفونی بذر، حذف علف هرز میزبان، تاریخ کاشت مناسب |
نیتروژن (N):
فسفر (P):
پتاسیم (K):
گوگرد (S):
ریزمغذیها:
نکته: مصرف نواری کودهای فسفر و پتاسیم باعث صرفهجویی تا ۳۰٪ در مصرف کود و افزایش کارایی میشود.
علفهای هرز رایج: تاج خروس، توق، قیاق، پیچک صحرایی، سلمه تره
زمان بحرانی مبارزه: ۳ تا ۴ هفته پس از کاشت (مرحله ۲ تا ۶ برگی ذرت)
روشهای کنترل:
| روش | توضیحات |
|---|---|
| کنترل پیش از کاشت (پیشرویشی) | سمپاشی + دیسک سطحی برای مخلوط کردن علفکش با خاک |
| کنترل پس از کاشت (پسرویشی) | کولتیواتور بین ردیفها + علفکش انتخابی روی ردیفها |
نکته مهم: علفهای هرز باید پیش از رسیدن به ارتفاع ۱۱-۱۳ سانتیمتر کنترل شوند.
